DAS MUSIKALISCHES OPFER (MÜZİKAL SUNU) BWV 1079

1747 yılının mayıs ayı müzik tarihinin en ilginç rastlaşmasına tanıklık eder. Prusya Krallığı’nın hizmetinde saray müzisyenliği yapan oğlunun davetiyle Postdam’a giden Johann Sebastian Bach, müziğe olan düşkünlüğüyle bilinen genç Kral II. Friedrich’in huzuruna çıkar. Bestecinin günümüze ulaşan ilk biyografisini yazan Johann Nikolaus Forkel o akşamı şöyle anlatır:

“ (…) Sarayda düzenli olarak düzenlenen akşam konserleri için hazırlıklar tamamlanmış, müzisyenler sahnede yerlerini almıştı. Kral’ın flütüyle sahneye teşrifi beklenirken saray görevlisi saraya gelen misafirlerin isimlerinin yazılı olduğu bir kağıt uzattı Kral’a. Genç Kral büyük bir heyecanla sahnedeki müzisyenlere dönerek “Beyler, yaşlı Bach burada” dedi. Yolculuk kıyafetlerini değiştirmeye bile fırsat bulamayan yaşlı Bach’ın gelişiyle ilk defa bir akşam konseri iptal ediliyor, herkes büyük Bach’ı şaşkın gözlerle izliyordu. Kral, besteciye saraydaki bütün Silbermann fortepiyanolarını gösteriyor, müzisyenlerle birlikte bir odadan diğerine geçiyor, Bach’ın doğaçlamalarını dinliyordu. Bir süre sonra yaşlı Bach, Kral’dan kendisine bir tema vermesini istedi. Temasının dahiyane bir şekilde geliştirilmesi karşısında şaşkınlığını gizleyemeyen Kral, belki de füg sanatının ulaşabileceği en üst noktayı görmek için 6 sesli bir füg duymak istediğini söyledi. Ancak, Bach kralın temasını majestelerinin istediği şekilde bütün dünyanın bileceği kusursuz bir hale getireceği sözünü vererek salondaki herkesin hayranlık dolu bakışları içinde tema üzerine doğaçlamalarına devam etti (…)”


Leipzig’e dönüşünün ardından eser üzerinde çalışmaya başlayan Bach, 7 Temmuz 1747’de Prusya Kral’ıı II. Friedrich’e adadığı üç ve altı sesli birer füg, 10 kanon ve bir trio sonattan oluşan “Müzikal Sunu” adını verdiği eseri tamamlamış ve Kral’ın beğenisine sunmuştur. Olağanüstü derinliğe sahip yapısal kurgusu, bilmecelerle dolu kanonları ile sadece müzik tarihçileri için değil pek çok matematikçi, bilim adamı ve filozof için de araştırma konusu olmuş Müzikal Sunu, Pulitzer Ödüllü Bilişsel Bilimler profesörü Douglas R. Hofstadter’in Gödel, Escher, Bach: Bir Ebedi Gökçe Belik adlı kitabının da ana ekseninde yer almaktadır.

Ricercar à 3

Besteci, eser içinde yer alan fügleri, dönemin bu müzik formuna verdiği bir isim olan İtalyanca aramak anlamına gelen “ricercar” kelimesiyle adlandırır. Ayrıca, bu kelime Kral’ın verdiği tema ve diğerlerinin kanonik olarak geliştirilmesi anlamına gelen Regis Iussu Cantio En Reliqua Cannonica Arte Resoluta cümlesinin de baş harflerinden oluşur. Kral’ın temasıyla başlayan eser, kontrpuan tekniğiyle çeşitlendirilir. Ana tema farklı ritim ve aralık örgüsüyle sarmallanmış haliyle bölüm boyunca duyulur.

Canon perpetuus super Thema Regium

Viyola da gamba’nın Kral’ın temasını çaldığı bu bölümde flüt ve keman kanon formunu oluşturmaktadır. Eser havada kalan bir noktada bittiğinde bu isimle anılmıştır.

Canon a2 Cancrizans (Yengeç kanonu)

Besteci, yaklaşık 9 ölçülük Kral’ın temasının sonuna 8’lik notalardan oluşan oldukça hareketli 9 ölçü daha eklemiştir. Bu 18 ölçülük tema aynı anda hem baştan sona hem de sondan başa doğru çalındığında oluşan müziksel düzen sebebiyle eser, yengeç kanon olarak adlandırılmıştır.

Canon 2 a2 Violini in unison

İki keman için unison olarak yazılmış kanonda Kral’ın teması klavsen tarafından yorumlanmaktadır.

Canon.a2 per Motum contrarium (Ayna Kanon)

Bu kanonda flüt, Kral’ın temasını verirken diğer iki parti birbirlerinin ayna görüntüsü olacak şekilde zıt yönde ilerlerler. İlk parti aşağıya doğru inişle başlarken diğer parti yukarıya doğru çıkarak başlar. Kanonun sonuna kadar bu ilişki devam eder.

Canon a 2, per augmentationem, contrario motu

Bu kanonda dört farklı kanon yöntemi kullanılmıştır. Kanon yapan partiler birbirleriyle ters yönde olacak şekilde, belli bir ölçüden sonra farklı bir tondan başlayarak ilerler. Bunun yanı sıra, takip eden partideki notaların değerleri ilk partinin iki katı olacak şekilde düşünülmüştür. Besteci bu bölümün başına “Buradaki Notaların Değerleri Gibi Kral’ın Şansı da Artsın” (Notulis crescentibus crescat fortuna Regis) yazmıştır.

Canon a2, per tonos

Üç sesli olan bu kanonda besteci her 8 ölçüde bir eserin tonunu bir ton yükselterek tekrarladığı ana tema ile sürekli bir modülasyon spirali duygusu uyandırır. Matematikte Mandelbröt kümeleri olarak tanımlanan fraktal formlarının bir örneği kabul edilmektedir. Besteci bu kanonun başına şöyle bir not düşmüştür: Modülasyonlar yükseldikçe, Kral’ın görkemi de yükselir (Ascendenteque modulatione ascendat gloria Regis)

Fuga Canonica in Epidiante

Bu kanon aslında kendi içinde bütün bir füg olarak yazılmıştır. Kanon klavsenin çaldığı ana temayla başlar, 10. ölçüde flüt ana tonun beşlisinden başlar.

Ricercare à 6

Pek çok müzik bilimci tarafından Bach’ın en derin kurguya ve çözümlemelerine sahip eseri olarak yorumlanan bu füg, Kral’ın temasıyla başlar, devamında üç partide ayrı ayrı tema duyulur. Son iki ses ise ana örgüye 7 ölçü sonra dahil olur. Pek çok müzikolog tarafından klavyeli çalgılar üzerine yazılan en karmaşık ve sistematik eserlerden biri olarak tanımlanan bölüm, klavsenle icra edilmekle birlikte eserin pek çok kayıtta farklı enstrümanlarla da düzenlemelerine rastlanmaktadır.

Canon a 2 Quaerendo invenietis ve Canon a 4

Bilmece kanonlar olarak da adlandırılan bu iki kanonda besteci, tek sesli bir ezgi partisi dışında başka bir şeyy yazmamış ve diğer partilerin kanona ne zaman gireceklerini özellikle belirtmemiştir. Bölümlerin başına Quaerendo invenietis (Arayın bulacaksınız) notunu eklemiştir. Genellikle Canon a2 Quaerendeo invenietis ters hareket ve ayna ilkesiyle yorumlanır. 4 sesli kanon ise her ses 7. ölçüde başlayacak şekilde yorumlanagelir.

Sonat (Flüt, Keman, Viola da Gamba, Klavsen)

Besteci, bu bölüm için triodaki enstrumanları çapraz flüt, keman ve sürekli bas olarak belirlemiştir. Ancak, dört bölümlü bu eserde kullanılan do minor ve mi bemol major tonları dönemin barok flüt eserleri için alışılmadık olduğu gibi, kromatik bir şekilde çözümlenen kontrpuan örgüsü de flütçü için bir maratona dönüştürmektedir. Keman ve flütün duygusal melodileriyle öne çıkan largo bölümünü, Kral’ın temasından izler taşıyan ritmik yapıdaki Allegro bölümü takip eder. Üçüncü bölüm, andante, yaygın bir iç çekişi olarak nitelendirilebilecek motiflerle dolu olmasına rağmen genel olarak iyimser bir karakter sergiler. Son bölüm ise Kral’ın teması üzerine varyasyonlardan oluşur, hareketli bir havada son erer.

Canon perpetuus

Sonsuz kanon olarak Türkçeleştirebileceğimiz bu kanonda çapraz flütün takipçisi konumundaki keman flüt melodisinin tam olarak ayna görüntüsüdür. Bu kanonun 18. Ölçüsünde keman ve flüt partileri yer değiştirir. Eser belirgin bir sonu olmadığı ve sonsuza kadar bu şekilde sürdürülebilecek oluşu dolayısıyla canon perpetuus olarak adlandırılmıştır.

Adolph Friedrich Erdmann von Menzel (1862) : Sanssouci’de Büyük Friedrich’in Flüt Konseri

Büke, A, 2005, Bach-Yaşamı ve Eserleri, Kabalcı Yayınevi, İstanbul
David, H.T, 1937, Bach’s “Musical Offering” , The Musical Quarterly, Vol. 23, No. 3 (Jul., 1937), s. 314-332
Forkel, J.N, 1802, Johann Sebastian Bach: His Life, Art and Work
-->